Arkadiusz Lipin

Pogrzeb świeradowskiego Flinsa

Flinsberg. Chyba każdy krajoznawca sudecki słyszał opowieść o początkach tej wsi – dziś kurortu Świeradów-Zdrój. Jej prymarna nazwa ma być przechowalnikiem historii spowitej mgłą dziejów Milczan. Pod naporem germańskiej kolonizacji, wierni bóstwu zwanemu Flinsem, przenosili jego szczerozłotą inkarnację coraz dalej na wschód, aż wreszcie skryli posąg w leśnych ostępach Gór Izerskich, u źródeł Kwisy.

Legenda o powstaniu Flinsberg, jak to legenda, być może zawiera ziarno prawdy. Aczkolwiek w tej najbardziej znanej postaci, malującej wyznawców Flinsa jako niezłomnych pogan, jawi się raczej jako pobożne życzenie. Opowiada o szeregu dramatycznych, lecz mało prawdopodobnych zwrotów akcji, które po przyłożeniu do historycznej osnowy nie wytrzymują naporu wątpliwości.
Przypomnę pokrótce, za Krzysztofem R. Mazurskim¹, jej fabułę.

Laurits Tuxen, Obalenie posągu Świętowita w Arkonie przez króla Waldemara i biskupa Absalona, około r. 1890 (źródło: domena publiczna)

Według Corda Bote, brunszwickiego urzędnika i pisarza, autora Cronecken der Sassen (pol. Kronika Sasów), Flinsa mieli wyznawać Słowianie z okolic Harzu². Zatem musieliby to być Susłowie lub Kolędycze, albo Żyrmunty, bądź Żytyczanie. Saski książę Lotar, po najechaniu ziem flinsowierców, nakazał zniszczyć posąg bóstwa. Flins jednak nie zginął bezpowrotnie. Tak, jak sam wskrzeszał zmarłych, został uratowany. Uchodzący na wschód Słowianie pod naporem Sasów przenieśli go aż nad Sprjewję, w okolice Budziszyna. I tutaj jednak dotarli Germanie, którzy Flinsa w 1106 roku strącili w nurt rzeczny. Wyłowiony i przywrócony na miejsce, ponownie został obalony w 1116 r. (lub 1117), z rozkazu cesarza Henryka V. Ponieważ Milczanie nękani przez Sasów wciąż uchodzili na wschód, ukryli bałwana w okolicy Królewskiego Gaju, na wzgórzu zwanym później Hochstein, kilkanaście kilometrów na zachód od Zgorzelca. Niestety tutaj także wyznawcy boga zmartwychwstania nie byli bezpieczni. Legenda o Flinsberg powiada, że kolejna przeprowadzka zaniosła Flinsa aż w okolice Mirska, opodal wsi Kamień, na wzgórze Wyrwak. Ponieważ obszar miśnieńsko-czesko-śląskiego pogranicza wnet opanowało chrześcijaństwo, posąg ostatecznie, jak się wydaje na zawsze, został ukryty wysoko w górach, w pieczarze powyżej źródeł Kwisy. Góra nad kryjówką została nazwana Weisse Flinsberg (później Weisse Flins, ale też Weisse Stein), a od niej także powstająca u stóp gór osada, późniejszy Bad Flinsberg, przez Polaków przezwany Świeradowem-Zdrojem. Za sprawą Flinsa (a jakże!) w osadzie wytrysło cudowne (lecznicze) źródło, które ściągać jęło chromych z szerokiej okolicy.

Cóż... podanie, gdyby je ubrać w pejzaże i sugestywne sceny bitew, ratowania posągu, nocnych z nim ucieczek i spisku strzegącego starej wiary, byłoby doskonałą kanwą porywającego filmu, albo serialu. Dobry reżyser z pewnością mógłby wycisnąć lepszy efekt niż filmowcy Starej Baśni.
Będę jednak surowy – nie wierzę ani w taki przebieg wydarzeń, ani też w uporczywe przenoszenie Flinsa. Nie twierdzę oczywiście, że żadne z wydarzeń nie mogło mieć miejsca. Ot, choćby obalenie lokalnego idola nadsoławskich Słowian przez Lotara wydaje się być wielce prawdopodobne. Możliwe też, że podobne zajście zdarzyło się nad Szprewą. Likwidacja pogańskich kultów przez chrześcijańskich wodzów była oczywistością w epoce podbojów Zachodniej Słowiańszczyzny. Do sceptycyzmu skłania mnie za duża ilość tych upadków i zmartwychwstań Flinsa. Przede wszystkim jednak – niewiarygodna wędrówka kultu, wątpliwe imię boga i niemożliwe przeniesienie go na miejscowość.

Bóg umarłych

Trzy różne, domniemane wizerunki Flinsa przedstawione na miedziorycie w Scriptores rerum Lusaticarum z 1719 r. (źródło: domena publiczna)

Z rozmaitych przekazów, w większości opowieści doby romantyzmu, wyłania się dość specyficzny wizerunek Flinsa. Przytoczę jeden z najobszerniejszych w literaturze polskiej opisów, autorstwa Adama Naruszewicza. Autor Historyi narodu polskiego od początku chrześcianstwa wydanej w 1836 r., poświęca Flinsowi obszerny ustęp, starając się wyjaśnić także jego genezę oraz prezentując boskie prerogatywy:

Flins,
Bóg wskrzeszający umarłych.

Z wyrazistości przezwiska boga Flinsa, można wnosić, iż od słowa pilność czyli pilny tak został nazwanym. Jest mi rękojmią Fabriciusz podobnie o nim mówiący, a temi słowy: bóg Flins wyraża boga pilnego, czującego, który nigdy nie śpi, lecz ustawnie patrzy na umarłych, mając ich wskrzesić. [...] bożyszcze Flins nieśmiertelność dusz, czyli wskrzeszenie umarłych znaczy [...] narody prawdziwie Słowiańskie, musiały to bożyszcze w krajach do których przybyły po Scytach i Sarmatach zastać, a od obywatelów krajowych, gdy się z niemi zmieszali, cześć jego nabyć. [...]
Pisze o niem Krzysztof Manliusz w swojej Luzacyi księdze I, rozdziale 32. kronice Saskiej pod rokiem 1116. iż gdy Wenedowie lub Słowacy [autor tak nazywa Słowian – przyp. AL] wiarę Chrześcijańską powtóre porzucili: wraz dawne swe bożyszcze, od rodzaju kamienia na którym stało Flins nazwane, podnieśli i czcić zaczęli wyrażało ono niby to człeka umarłego, blade będąc, włos i kędziory miało czarne, płaszcz zaś czerwonego koloru, w prawej ręce na kiju pochodnią trzymało u wierzchu niby gorejącą, na lewej zaś barce stał lew z głową podniesioną, którego gmin zabobonny wierzył być wskrzesicielem umarłych.
Sorabowie i Luzacy [Serbowie i Łużyczanie – przyp. AL] wierzyli w Flinsa, myśląc iż on jest lwem ryczącym straszliwie, który rykiem swoim umarłych sen śmiertelny, w odżycie zamieni. Jan Henryk Ursyn inną mu naznaczał postać, w księdze W, na karcie 42. mówiąc: Luzatów i Wandalów bóg Flinsem od krzemienia nazwany, postać jego zwyczajna, była podobna do malowidła wyrażającego śmierć kościstą, płaszcz miał długi na sobie, w ręku kij, a na wierzchu jego pęcherz wieprzowy. Krystian Herman dodaje temuż samemu wyobrażeniu na karcie 147. dzieł swoich, na lewej barce siedzącego lwa, wskrzesiciela umarłych.
Doniesienie Ursyna, iż to był bóg Wandalów, zdanie moje wyżej położone mocniej jeszcze ukrzepia. Nie mogli Wandalowie tak się zupełnie z kraju swego w wiadome całemu światu wybrać podróże, gdyby się cośkolwiek ich rodaków w ojczyznie dawnej nie zostało, a przybywającym Słowakom i osiadającym w ich kraju, wiarę krajową udzielili.
Kończę o Flinsie pismo teologią pogańską, która także zaciekać się w głębią subtelności lubiła; wyobrażenie jego niby to śmiertelnego udające człeka, umarłych znaczyło, których on był bogiem. Lew stojący na ramieniu oznaczał moc jego wskrzeszać umarłych jakoby lwim rykiem zdołającą; nie wierzyli albowiem Sorabowie, aby lew ich wskrzeszać miał, lecz go tylko za podobieństwo nieograniczonej mocy bożyszcza brali, kij znaczył pokój przyszły niebieski, gorejący snopek czyli pochodnia wyrażała, iż ciała umarłych kiedyś odżyją.
W Mersburskich dziejach Brotussa czytamy, iż posąg Flinsa bałwana Luzatów Książe Lotariusz dziewięcią laty wprzódy, nim Cesarzem został, zburzył. O czci i ofiarach jakim się obrządkiem temu bożyszczu czyniły, głębokie dziejopisowie zachowują milczenie, równie też i miejsca na którem cześć bałwochwalską odbierał, nie donieśli.³

Jak dodaje do tych opisów orędownik autentyczności Flinsa w panteonie Serbów Połabskich, Maciej Boryna: „Według wierzeń słowiańskich Flins miał być jedynym bogiem, który wyprowadzał zmarłych z piekła do nowego życia, by dać ludziom kolejną szansę na poprawę. Flins uwalniał od cierpień dusze błąkające się po ziemi”⁴.

Osobliwe to zatem było bóstwo. Z cokolwiek nietypowym wyglądem, mało słowiańskim, nie-leśnym. Kiedy poczytamy o innych bożyszczach słowiańskich, np.: Świętowicie, Perunie, Radogoście, czy też Welesie przybierającym niekiedy postać Żmija, to są one bardziej swojskie, mniej egzotyczne, przystające do tego co wiemy o bytowaniu naszych słowiańskich przodków. Żyli wszak w rzeczywistości leśno-rustykalnej, a ich bogowie zazwyczaj opisywani są jako istoty silnie związane ze środowiskiem. Bóstwa pomniejsze, wszelkie Dziwice, Nykusy, Bobaki, Honidła, Żywie, chochliki i karzełki – liczna czereda, przypominały co prawda stwory o zmieszanych cechach ludzkich i zwierzęcych, aczkolwiek nie były zbyt dookreślone, ani tym bardziej przesycone wyrafinowaną symboliką.
Osobną kwestią jest niemal całkowity brak przedstawień tych bóstw w postaci bałwanów czczonych w rzekomych kącinach. Wielu badaczy słowiańskich wierzeń sprzeciwia się zresztą poglądowi jakoby Słowianie tworzyli boskie posągi wystawiane w świątyniach⁵. O takich obiektach wiemy jedynie z przekazów niemieckich, z czasów podbojów saskich na północnym Połabiu: Thietmar opisał kącinę Swarożyca w Radogoszczy, Helmold świątynię Trygława w Szczecinie, Saxo Grammaticus – Świętowita w Arkonie na Rugii.
Ten brak świętych miejsc na przeważającym obszarze kultury słowiańskiej podsumowuje etnolog i archeolog, dr Paweł Szczepanik: „[...] wygląda na to, że odprawianie modłów na łonie przyrody było jedną z najczęstszych form czczenia bogów”⁶.

Pogromca lwa

Karta 237 z Cronecken der Sassen Corda Bote, wyd. przez Peter Schöffera w Mainz w 1492 r., przedstawiająca bożyszcze stojące na flynßsteÿne (źródło domena publiczna)

Zanim skomentuję wygląd Flinsa, jeszcze powrócę do wspomnianego Welesa (czasem z ruska zwanego Wołosem). Był władcą zaświatów – Nawii, wyrajskiej łąki na którą wyprowadzał dusze zmarłych. Czy aby Flins to nie właśnie Weles po prostu? Znany we wszystkich kręgach kulturowych słowiańskiej Europy, przyjmował wszędzie podobne imiona: Velionis, Velnias, Velns, Vels, Vielona itd. Nawet obalony był podobnie jak Flins – do rzeki (p. Mitologia Słowian Aleksandra Gieysztora). Nad potencjalną tożsamością Flinsa i Welesa łamali sobie głowę liczni badacze, nie ma więc sensu za nimi powtarzać. Warto za to przyjrzeć się uważniej wyglądowi Flinsa. Zadziwiające, że żaden z entuzjastów jego kultu wśród serbskich plemion, nie zająknął się nad tym szczegółowo opisanym wizerunkiem, a zwłaszcza jego atrybutami: gorejącą laską i lwem. Wydają się wielce podejrzane. Prędzej kojarzą się z zupełnie innym kręgiem kulturowym, mocno południowym, śródziemnomorskim. Skąd bowiem leśno-rolniczy lud z dorzeczy Soławy i Muldy zasiedlający Harz, znałby lwa? Owszem, w starożytności te koty żyły na Płw. Iberyjskim, na Bałkanach, w lasach Grecji, przez Persję, aż do Indii. Choć podobno jeszcze w X w.n.e. były spotykane na Kaukazie, to powszechnie lew europejski (Panthera leo europaea) wytrzebiony został na pocz. II w.n.e. Czy Serbowie Połabscy mieli szansę się z lwem spotkać? A jeśli nie, to czy mogli wyobrazić sobie boga z atrybutem zupełnie nieznanym? Co ów lew miał symbolizować? Poza ryczącą pobudką do życia po śmierci? (Czy owo wskrzeszanie nie jest aby za bardzo jak na pogan, chrześcijańskie?). Oczywiście możemy snuć bajania, że pierwotnie nie lew, a jakiś inny leśny kot europejski, może ryś (?), albo żbik (?), zasiadał na Flinsa ramieniu. Jest to wszak ssanie z palca.
U Jerzego Strzelczyka w Mitach, podaniach i wierzeniach dawnych Słowian można wyczytać, iż niemiecki badacz Leonhard Franz uznał opis Flinsa autorstwa Botego w Kronice Sasów za inspirowany ikonografią św. Krzysztofa⁷. Chrześcijański święty podpierał się kosturem i nosił na ramieniu Dzieciątko Jezus.

Fresk Św. Krzysztofa na południowej ścianie kościoła parafialnego Świętego Marcina w Saint Martin, gmina Techelsberg am Woerther See (źródło: domena publiczna)

Zdaniem Karla Gottloba von Antona, poruszającego zagadnienie Flinsa w dziele Erste Linien eines Versuches über der alten Slawen Ursprung, Sitten, Gebräuche, Meinungen und Kenntnisse, lew na ramieniu to nic innego jak trzymacz heraldyczny, podpora tarczowa⁸. Stosowane w tym charakterze postacie ludzkie lub zwierzęce umieszczane były po jednej bądź (zazwyczaj) po obu stronach tarczy herbowej. Lwy były niezwykle częstymi trzymaczami, np. w herbach miast, choćby Gdańska. Jeśli w istocie to tylko ozdobnik dodany podczas późnej stylizacji boga Sorabii, to jaką wartość mają opisy funkcji lwa w sprawowaniu przez Flinsa swej boskiej roli?

Czarny kot / biały kot

Nie budzącą na ogół wątpliwości u badaczy jest wiara Milczan w dychotomiczną parę Běłobóha i Čornobóha⁹. Imię tego drugiego wymienia Helmhold pisząc o wierzeniach Połabian i Obodrytów: „[...] wyznają bowiem, że jak pomyślność od boga dobrego, tak nieszczęście od złego pochodzi, i dla tego też złego boga nazywają w swym języku Diabol albo Czerneboh, to jest czarny bóg.”¹⁰ Jako ślady tej samej wiary na Milsku uznaje się nazwy wzgórz zamykających od południa i północy dolinę potoku Cunewalder Wasser, zajętej przez miejscowość Kumwałd (niem. Cunewalde). Čornobóh (niem. Czorneboh, 555,7 m n.p.m.) oraz Běłobóh (niem. Bieleboh, 499 m n.p.m.) widzą się w odległości zaledwie ok. 4,3 km i są jednymi z najwyższych wierzchołków Pogórza Łużyckiego pomiędzy Budziszynem a Lubijem, a więc w mateczniku Milczan. Problem tylko w tym, że do XIX w. Čornobóh nosił miano Prašica / Prašwica (pol. maciora).
O parze białego i czarnego boga także wspomina Naruszewicz kilka stron przed Flinsem. Powołuje kroniki, które zaświadczają, iż wiara w tę parę była powszechna nie tylko na Połabiu, ale też na Śląsku i w Polsce. Wątpi jednak w zdanie Georga Fabriciusa, kiedy w „[...] Orig. Saxon. [Originum illustrissimae stirpis Saxonicae libri septem – przyp. AL] w księdze 1, na karcie 62. mówi: iż Sasi starzy zostając w ciemnościach błędów pogańskich czcili Flinsa, Sybę boginią, Czarnego zaś boga dla tego, aby im nie szkodził; [...]”¹¹, i jest przekonany, że autorowi chodziło o sąsiadujących z Sasami Słowian. A jeśli Fabricius miał rację? I to Sasi właśnie ubóstwiali tę trójcę?
Niewykluczone, iż wiara w Czarnego i Białego boga na Milsku była żywa. Podobnie jak we wszelkie inne bożyszcza, bóstwa, bożki, demony i stwory leśno-bagienne, znane z Zachodniej Słowiańszczyzny. Czy w tym panteonie było też miejsce dla Flinsa?

Czorneboh (hsb. Čornobóh) i Bieleboh (hsb. Bĕłobóh) – dwie rzekomo święte góry symbolizujące parę dobrego i złego boga (fot. A. Lipin)

Przy wszystkich powyższych zastrzeżeniach nie da się wszak wykluczyć, iż daleko wysunięci na zachód Słowianie rzeczywiście bóstwo podobne czcili. Być może poniektóre szczepy, pod naporem Sasów umykały na wschód, aż dotarły do pobratymców znad Szprewji.
Ucisk nasilił się po zwycięstwie w 929 r. Henryka I Ptasznika nad ludami słowiańskimi na południu Połabia, m.in. na ziemiach Głomaczy. Jego syn Otton I kontynuował ekspansję, tworząc w 937 Marchię Wschodnią zwaną też Marchią Saską. Obejmowała terytorium od gór Harz po rzeki Soławę i Muldę, a więc nie była zbyt wielka. Zadaniem margrabiów był dalszy podbój Słowian Połabskich. W toku ekspansji, kiedy w 963 podbito Łużyce, władcą marchii był margrabia Gero (zm. 965). Po jego śmierci, w roku 966, cesarz Otton podzielił prowincję na 6 części: (od południa) Życką, Miśnieńską, Merseburską, Łużycką, Północną i Billungów. Milsko oraz ziemia Bieżuńczan – najdłużej opierające się Sasom, bo aż do lat 985-990, ostatecznie zagarnęła Marchia Miśnieńska. Jako organizm polityczny istniała do r. 1423, kiedy to władzę nad nią przejęli elektorzy Sascy, przy czym w tamtej dobie ziemie górnołużyckie już dawno nie wchodziły w jej skład. Milsko po wchłonięciu Bieżuńca sięgało do Nysy Łużyckiej i przedpola Gór Izerskich. O terytorium pomiędzy Nysą a Kwisą rywalizowały ze sobą aż trzy organizmy polityczne: Miśnia (biskupstwo i marchia), przemyślidzkie Czechy i piastowski Śląsk. Po krótkim epizodzie zwierzchnictwa polskiego, nad Milskiem zapanowali królowie niemieccy, reprezentowani przez kilkunastu margrabiów. Przez kolejne dziesięciolecia, wskutek wielu złożonych procesów wojenno-politycznych i wykształceniu się czeskiego Zagozdu, między Połčnicą a Kwisą powstawał kraj, pod koniec Średniowiecza określany mianem Lusatia Superior – Łużyce Górne. Wraz z Lusatią Inferior – Łużycami (właściwymi) Dolnymi, oba kraje związane były już od 1158 r. z Koroną Świętego Wacława – Królestwem Czeskim. Ostateczna granica między Śląskiem a Marchią Miśnieńską ustaliła się na Kwisie pod koniec XIII w. Smrk – wysunięta na północny-zachód masywna góra izerska – na wieki stał się punktem granicznym, gdzie spotykały się Czechy (właściwe), Łużyce Górne i Śląsk, a wskutek podbojów, aneksji i ewoluujących państw, w toku dziejów także granice: Elektoratu Saskiego, Królestwa Czeskiego, Cesarstwa Austriackiego, Królestwa Saksonii, Królestwa Prus, Cesarstwa Austro-Węgierskiego, Cesarstwa Niemieckiego, Republiki Czechosłowackiej, Rzeszy Niemieckiej, aż wreszcie – po kilkuletniej przerwie, kiedy hitlerowcy zmietli wszystkie granice zagarniając terytorium do Rzeszy Wielkoniemieckiej – Rzeczpospolitej Polskiej i Republiki Czechosłowackiej, Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej i Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej, a wreszcie dzisiejszych Republiki Czeskiej oraz Rzeczpospolitej Polskiej. Tylko tzw. Płyta (niem. Tafelstein) – symbol stykających się krajów i państw, nie zmienia swej nazwy.

Pielgrzym-tułacz

Harz i Milsko dzieli odległość ok. 300 km. To nie mało we wczesnym Średniowieczu (źródło podkładu mapy: Maps-For-Free)

Paradoksalnie chyba o wiele łatwiej byłoby dziś, mimo granic i kulturowych różnic, przenieść Flinsa spod Harzu przez Budziszyn w Góry Izerskie, niż tysiąc lat temu. W obozach dla uchodźców panuje wolność religijna, a europejski humanitaryzm nie dopuściłby do wyrządzenia krzywdy wiernym bogu zmartwychwstających. A jak miałoby to przeniesienie Flinsa o 300-350 km na wschód wyglądać w Średniowieczu? Czy Milczanie, przyjęli słowiańskich kuzynów z otwartymi rękami? W przeciągu ok. dwóch wieków sami stali się jego wyznawcami? Co ich do tego skłoniło? Może złoto, z którego Flins (lub jego lew) miał być odlany? Moja ironia jest tylko pozorna. Coś wszak musiało przekonać Milczan i Bieżuńczan do wyniesienia Flinsa na najwyższy boski stolec i uczynienia z jego kultu sprawy narodowej. Wątpię by kiedykolwiek ktokolwiek był w stanie zagadnienie przekonująco objaśnić. A jeszcze bardziej w to, by w ogóle przeszczep kultu był możliwy. Co bowiem musiałoby się stać, aby gospodarze przyjęli religię uciekinierów w tak gorących czasach, kiedy sami byli zagrożeni chrystianizacją? A czy też nie jest zastanawiające, że nowy kult nie pozostawił śladów w folklorze górnołużyckim? By nie zachowała się jakaś tradycja ustna i kultowa po Flinsie?

Odwieczna germianizacja

Flinsberg (Flinzfels) na północ od Bautzen, grafika, Ludwig Richter 1820 (źródło: Deutche Fotothek)

Poprzednicy, którzy nad tym bogiem krytycznie się pochylali, również dostrzegali kolejną wątpliwość – jego imię. Jeśli Flins miał słowiański rodowód, dlaczego został mianowany słowem niemieckim? W dodatku wielce osobliwym. Przynajmniej jak na boskie imię, nie oddające charakteru, mocy, czy też dziedziny jaką obejmował swą opieką. Prof. Jerzy Samuel Bandtkie, w Dziejach narodu polskiego, przedstawiając panteon bóstw słowiańskich, pisze: „Flinc, (Ant. II. 54. I. 47.) późne urojenie z niemieckiego. Tak i Dobrowski rozumiał, ale uymuie się za tym Bożkiem Legis I.I.43. Nazwisko tego Boga mówi on, nie jest Słowiańskiem, zapewne inaczéy nazywali go Syrbowie Luzacyi. Niemamy już prawdziwego jego wyobrażenia, jednak świadectwo Botona w Kronice Saskiéy [...].”¹² Także i Naruszewicz, powołując się na Krzysztofa Manliusza (wł. Christoph Manlius), nadmienia, że bóstwo do którego powrócili „Słowacy” (czyli Słowianie) „od rodzaju kamienia na którym stało Flins nazwane”¹³. To przecież także zauważają cytowani J. H. Ursyn, K. Manliusz, a także K. G. Anton. Skoro więc Flins nie jest nazwą słowiańską, czy mógł być słowiańskim bogiem?

Choć do dziś są tacy, którzy próbują dowodzić, że Flins to zniekształcenie germańskie słowiańskiego miana. A to od Welesa, a to od Wlińca, Lwińca itd. Mazurski przywołuje wywody Kity Wylema Broniša, zasłużonego dolnołużyckiego słownikarza i księdza: „Pod dłuższym, skomplikowanym wywodzie Bronisch uznał wówczas, że Flins pochodzi najprawdopodobniej od łużyckiego mrlinjec, ewentualnie mrlinjc (archaiczne łużyckie mrječ to 'umierać').”¹⁴ Co Mazurski tłumaczy na polski jako Zmarlak i wskazuje na uosobienie bożka jako zmarłego mężczyzny.
Alternatywne dopasowywanie Flinsa do słowiańskiej etymologii wykazał Zbygniew Martynowski, także cytowany przez Mazurskiego. Za podstawę wziął oboczność Flyns || Flinc i biorąc pod uwagę wygląd bożyszcza, ukuł sekwencję słowotwórczą: lawonja→lawjenc→lwinc→wlinc→Flins. „Po polsku byłoby Lwiniec i tak miałaby się pierwotnie nazywać osada u stóp Stogu Izerskiego”¹⁵. Tylko dlaczego po Polsku? Są to oczywiste fantasmagorie. Brak jakichkolwiek śladów na słowiańską nazwę Flinsberg nad Kwisą. Co wcale nie dziwi, bowiem powstała najpewniej długo po skolonizowaniu całej okolicy przez żywioł niemiecki.
Przyklejanie do lwiego wątku Lwówka Śląskiego, Gryfowa (bo gryf to lew), oraz Todtenstein – niemieckiej nazwy skałki na Wyrwaku, gdzie miał ponoć stanąć Flins przeniesiony z Królewskiego Gaju – i tłumaczenie jej jako Zmarlakowa Skała, nabiera cech obsesji. Brakuje jeszcze tylko uzasadnienia, iż słusznie żeliwny lew ze Starościńskich Skał został przeniesiony nad Zaporę Złotnicką nad Kwisą, bo to wszak pradawna lwia kraina.

Biała – nie boska góra

Fons Quißifluvy na mapie Lvsatia Svperior, Authore Barthololomeo Sculteto Gorlitio., Henricus Hondius, Amstelodami 1633 (źródło: Deutche Fotothek)

Pierwsza wzmianka o Flinsberg datowana jest na 1524 r.¹⁶ Konkretnie wymieniona jest tutejsza karczma, pieszczotliwie zwana Fegebeutel (pol. Czyścisakwa). Zakładając, że kilka bud leśnych nad potokiem zamieszkanych było od kilkudziesięciu laty – to dość późne ujawnienie w historii regionu. Pozwala przypuszczać, iż osada powstała u progu nowożytności, nie prędzej niż w XV stuleciu. Co nie dziwi – w góry osadnictwo docierało z trudem. Wydarzenia z legendy – strącanie Flinsa i ukrywanie go przez Milczan – musiałyby rozgrywać się najpóźniej pod koniec XII w. Wieś Steyne (Kamień, k. którego miał być ostatni raz restytuowany Flins), położona niżej i dogodniej, pierwszy raz wzmiankowana jest w 1375 r.¹⁷ Oczywiście i w tym przypadku możemy przyjąć istnienie wcześniejsze, nawet i 100-letnie. To jednak wciąż wiek XIII. Kto zatem miał przechować pamięć o skryciu Flinsa i nadać nadkwiskiej osadzie odboskie imię, skoro nie było ciągłości osadniczej? Nauka o śladach ludności milczańskiej w dorzeczu Górnej Kwisy milczy.
Do XVII w. Flinsberg musiał niewiele znaczyć skoro nie pozostawił po sobie nawet kropki na mapie. Na najstarszych kartach, niezwykle dokładnych jak na tamte czasy, brak nazwy Flinsberg. Pojawiają się tylko: źródła Kwisy oznaczane jako „Queiße”¹⁸, „Quissa”¹⁹ lub „Fons Quißi fluvy”²⁰, karczma „Fegebeutel” oraz góra „Weisse Flinsberg”, obocznie opisana jako „Weise Flußberg”²¹(!).
Przeniesienie imienia Flins na nazwę miejscowości jest zupełnie nieprawdopodobne. Tradycja o ukryciu Flinsa pod izerską górą musiałaby przetrwać poza pamięcią lokalnej ludności paręset lat, do czasów kolonizacji niemieckiej. Skąd zaś osadnicy mieliby się dowiedzieć o ukryciu przy źródłach Kwisy Flinsa? Z XV-wiecznej kroniki?

(Od dołu:) Weißesteinrücke, Weiße Flinsberg, Qveißbrunnens, Ober Flinsberg, Fegebeutel, Nieder Flinsberg na mapie Górnych Łużyc Adama Friedricha Zürnera w: Atlas Augusteus Saxonicus z lat 1711-42 (źródło: Deutche Fotothek)

Słowo Flins jest zdecydowanie pochodzenia niemieckiego, a nazywanie tak rzekomego bóstwa wendyjskiego opierane jest wyłącznie na zdaniu zapisanym przez Boto: „affgot de het flyns wente he stod up eynem flynßsteÿne”²² (lub po redakcji: „[abgott de het flyns – przyp. AL] wenta ha stod upp einem Flinssteyn”²³). Zdaniem krytyków Kroniki Sasów i wyprowadzania nazwy bałwana słowiańskiego od słowa flyns, odnosi się ono wyłącznie do kamienia na jakim posąg mógł być ustawiony.
Rzeczywiście, Flins = krzemień, otoczak²⁴, średnio-wysokoniemieckie i ś.-dolnoniem. vlins, nowo-wysokoniem. flins ze staro-wysokoniem. flins = twarda skała, krzemień, lita skała, skała²⁵ W dialektach niemieckich to nawet pięściak i wiele innych rodzajów kamienia, włącznie z kwarcem²⁶. Dawniej krzemień i kwarc nie były wybitnie rozróżniane w nazewnictwie, są wszak tylko różnymi formami występowania krzemu.
Wspomniany już oronim Weisse Flinsberg, możliwy do przełożenia jako Biała Kwarcowa Góra lub Biała Krzemienna Góra, to dzisiejsze Izerskie Garby – miejsce pozyskiwania kwarcu od XIII w.²⁷ Jeszcze bardziej na wschód, nad Schreiberhau (pol. Szklarską Porębą), oznaczana na mapach była góra Weisse Steinrücke – Biały Kamienny Grzbiet. Często mylnie utożsamiana jest z Izerskimi Garbami. Prędzej było to Zwalisko lub – co bardziej prawdopodobne – Wysoki Kamień.
Oba toponimy: Flinsberg i Weisse Flinsberg, doskonale można wytłumaczyć poprzez występowanie białych skał. Zarówno na Sępiej Górze wznoszącej się bezpośrednio nad Flinsberg, na której szczycie grupa granitognejsów z przerostami kwarcu zwana była Biały Kamień, jak i na Izerskich Garbach – żyły kwarcowej. Stóg Izerski górujący od południa nad Świeradowem-Zdrojem – dawnym Flinsbergiem, jeszcze do lat 50. XX w. nazywany był Kwarcem.

Powojenna pocztówka z Gór Izerskich przedstawiająca schronisko PTTK „Na Stogu Izerskim” (źródło: domena publiczna)

W Niemczech nazwa Flinsberg występuje czterokrotnie, jako trzy ojkonimy i jeden oronim: dwie miejscowości w Bawarii, jedna w Turyngii oraz wzgórze (535 m n.p.m.) w Mainhardter Wald (część Lasu Szwabsko-Frankońskiego) na północy Badenii-Wirtembergii. Liczne na nim stanowiska krzemienia, kwarcu i innych skał krystalicznych oraz osadowych są chronione w rezerwacie przyrody. Czy i tam ukryto złoty posąg boga śmierci i życia, noszącego na barku lwa, skoro wzgórze zowie się Flinsberg?
W polskiej publicystyce krajoznawczej i we współczesnym piśmiennictwie internetowym napotkać można niekiedy negatywne oceny pod adresem Komisji Urzędowych Nazw Miejscowości, która mocą Zarządzenia Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości nadała Flinsbergowi nazwę Świeradów Zdrój (podówczas bez łącznika „-”). Wprowadzenie nazwy uświetniającej Św. Świerada – małopolskiego pustelnika i świętego Kościoła Katolickiego i mnie nastraja krytycznie. Ani, wbrew twierdzeniom Stanisława Srokowskiego²⁸ – przewodniczącego KUNM, eremita nie był w żaden sposób związany ze Śląskiem, a tym bardziej pograniczem śląsko-czesko-zagozdziańskim. Ani też nie pełnił misji chrystianizacyjnej i nie krzewił kultury zachodniej. Świeradów jest takim samym chrztem onomastycznym jak dajmy na to Dzierżoniów, Kętrzyn, Giżycko, izerskie Orłowice itd.
Słusznie jednakże komisja nie zdecydowała się na lansowany przez niektórych regionalistów jako najwłaściwszy Lwiniec, bądź też przedkomisyjny Wieniec Zdrój (pierwsza polska, nieurzędowa nazwa Świeradowa). Żadna z tych nazw nie miała uzasadnienia. Z oczywistych powodów społecznych nie wchodziło też w grę pozostawienie nazwy niemieckiej. Szkoda jednak, że komisja, po wielokroć zupełnie trafnie dokonująca przekładów toponimicznych, nie zrobiła najprostszej rzeczy jaką powinna: zapomnieć o wszelkich bajaniach nt. Flinsa w XIX-wiecznej literaturze i prasie, a doszukać się rzeczywistego znaczenia słowa Flins, tj. krzemienia lub kwarcu.
Krzemieniec-Zdrój? Kwarców-Zdrój? Krzemienna Góra-Zdrój? Każda z nich byłaby nazwą historyczną i w pełni uzasadnioną dla kurortu u stóp bogatych w kwarc gór.

***

Referat ukazał się w okolicznościowej publikacji, 56 Ogólnopolski Zlot Sudeckich Przodowników Turystyki Górskiej. Stóg Izerski 13-15 października 2017 r., red. Krystyn Chudoba, Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze Delegatura Sudecka KTG ZG KTG Oddziału Wrocławskiego, Wrocław 2017, s. 29-40.

1) Krzysztof R. Mazurski, Lwiniec i Świeradów Zdrój, „Informator Krajoznawczy” 1984, nr 3-4, źródło: http://krmazurski.pl , dostęp 20 kwietnia 2017 r.↑
2) Cord Bote, Cronecken der Sassen, Peter Schöffer, Mainz 1492, s. 237.↑
3) Adam Naruszewicz, Historya narodu polskiego od początku chrześcianstwa. T. 2, Breitkopf & Haertel, Lipsk 1836, s. 46-49.↑
4) Maciej Boryna, W poszukiwaniu złotego Flinsa, BORY DOLNOŚLĄSKIE: MITOLOGIA, FLINS, http://www.radiobory.dbv.pl/readarticle.php?article_id=114 , dostęp 15 kwietnia 2017 r.↑
5) Aleksander Gieysztor, Mitologia Słowian, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1982, s. 183-86; S. Urbańczyk, Dawni Słowianie – wiara i kult, Wrocław 1991.↑
6) Życie duchowe dawnych Słowian. To skomplikowane, Nauka w Polsce, PAP SA, http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,413609,zycie-duchowe-dawnych-slowian-to-skomplikowane.html , dostęp 30 marca 2017 r.↑
7) Jerzy Strzelczyk, Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Rebis, Poznań 2007, s. 72.↑
8) Karl Gottlob von Anton, Erste Linien eines Versuches über der alten Slawen Ursprung, Sitten, Gebräuche, Meinungen und Kenntnisse., T. 1, Adam Friedrich Böhme, Leipzig 1783, 47-49.↑
9) K. Fokt, W. Bena, Ł. Tekiela, D. Koreś, Vademecum historii Górnych Łużyc, P-ZFST „Pogranicze”, s. 16.↑
10) Helmholda kronika sławiańska z XII wieku, przekł. Jan Papłoński, Drukarnia K. Kowalewskiego, Warszawa 1862, s. 126.↑
11) Adam Naruszewicz, op. cit., s. 40-41.↑
12) Jerzy Samuel Bandtkie, Dzieje narodu polskiego, Tom I, wyd. 3, W. B. Korn, Wrocław 1835, s. 108.↑
13) Adam Naruszewicz, op. cit., s. 46-49.↑
14) Krzysztof R. Mazurski, op. cit.↑
15) Ibidem.↑
16) Słownik geografii turystycznej Sudetów, t. 1. Góry Izerskie, red. Marek Staffa, Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa-Kraków 1989, s. 104.↑
17) Słownik Geografii Turystycznej Sudetów. t.2. Pogórze Izerskie, cz. 2 A-Ł, red. Marek Staffa, I-BIS, Wrocław 2003, s. 318.↑
18) Bartholomaeo Sculteto Gorlitio, Lvsatia Svperior, Amsterdam < 1635.↑
19) Bartholomaeo Sculteto, Lusatiae superioris tab. chorographica, M. Augusto, Görlitz 1593.↑
20) Bartholomaeo Sculteto / Petrus Schenk, Lvsatia Svperior, Gerardum Valk, Amstelodam przed 1700.↑
21) Adam Friedrich Zürnern, Markgraftum Oberlausitz, 1742.↑
22) Karl Gottlob von Anton, op. cit.↑
23) Johann Gottlob Worbs, Sollte wirklich die Sage von einem Wendischen Abgott Flins einen historischen Grund haben?, „Neues lausitzisches Magazin”, Görlitz 1822, s. 572-73.↑
24) Deutsches Wörterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm, Bd. 3, Verlag von S. Hirzel, Leipzig 1854-1961, s. 1801.↑
25) Elisabeth Karg-Gasterstädt, Theodor Frings, Althochdeutsches Wörterbuch, Bd. 3, Akademie-Verlag Berlin, Leipzig 1952, s. 966.↑
26) Johann Christoph Adelung, Grammatisch-kritisches Wörterbuch der Hochdeutschen Mundart, Bd. 2, Breitkopf und Hartel, Leipzig 1793-1801, s. 211.↑
27) red. Marek Staffa, op. cit., s. 50.↑
28) za: Zbigniew Mazur, Wspólne dziedzictwo?: ze studiów nad stosunkiem do spuścizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, Instytut Zachodni, Poznań 2000, s. 311.↑